Tái hiện lễ hội Trỉa của đồng bào dân tộc Bru-Vân Kiều tại xã Kim Ngân

Bởi vậy, việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống không chỉ đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của Nhân dân mà còn góp phần củng cố nội lực cộng đồng, phát huy tinh thần làm chủ của người dân, tạo nền tảng quan trọng để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội ở các địa phương miền núi của tỉnh.

Giữ hồn văn hóa giữa đại ngàn

Từ bao đời nay, đời sống của đồng bào người Rục, người Mày tại các bản làng vùng cao xã Kim Phú gắn bó mật thiết với núi rừng. Trong từng làn điệu dân ca, tiếng khèn, tiếng sáo hay những tập tục sinh hoạt thường ngày đều in đậm dấu ấn mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên. Song cùng với sự thay đổi của đời sống hiện đại, không ít giá trị văn hóa truyền thống đang dần thưa vắng trong đời sống cộng đồng.

Lễ hội Trỉa của đồng bào dân tộc Bru-Vân Kiều tại xã Kim Ngân

Nhiều năm nay, ông Đinh Xuân Bàng ở bản Yên Hợp, xã Kim Phú vẫn lặng lẽ sưu tầm, chế tác nhạc cụ truyền thống, ghi nhớ từng làn điệu dân ca của người Rục, người Mày để truyền lại cho lớp trẻ.

Theo ông Bàng, trước đây những lời hát mộc mạc gắn liền với sinh hoạt hằng ngày: Từ lời tỏ tình đôi lứa, tình cảm gia đình đến những câu hát khi lên rừng, xuống suối… đều hiện diện tự nhiên trong đời sống cộng đồng. Tuy nhiên, phần lớn các làn điệu này được lưu truyền bằng hình thức truyền miệng nên đứng trước nguy cơ mai một khi lớp trẻ ngày càng ít quan tâm.

Những năm gần đây, với sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, nhiều đội văn nghệ quần chúng đã được thành lập tại các bản Phú Minh, Ón, Yên Hợp, Mò O Ồ Ồ - nơi tập trung sinh sống của đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn xã Kim Phú. Mỗi đội có khoảng 10 thành viên nòng cốt, chủ yếu là con em người Mày, người Rục. Thông qua hoạt động sinh hoạt định kỳ, các già làng, nghệ nhân trực tiếp hướng dẫn cách sử dụng nhạc cụ, truyền dạy các làn điệu cổ được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Học viên được nhận chứng chỉ hoàn thành lớp tập huấn về văn hóa của đồng bào trong cộng đồng

Không chỉ tại cộng đồng người Chứt, việc gìn giữ bản sắc văn hóa cũng đang được nhiều nghệ nhân đồng bào Bru-Vân Kiều bền bỉ thực hiện.

Tại thôn 6, xã Khe Sanh, ông Hồ Xuân Hồi được người dân địa phương xem như “nhạc trưởng” trong các chương trình văn nghệ cộng đồng. Nhiều năm qua, ông kiên trì sưu tầm các làn điệu dân ca, đồng thời biểu diễn thành thạo nhiều loại nhạc cụ truyền thống như khèn, chiêng, đàn, sáo.

Dù cộng đồng Bru-Vân Kiều hiện vẫn còn lưu giữ khá phong phú các giá trị văn hóa truyền thống song trước tác động mạnh mẽ của văn hóa hiện đại, nguy cơ mai một vẫn hiện hữu.

“Để bảo tồn hiệu quả, ngoài nỗ lực của cộng đồng, cần có thêm các cơ chế hỗ trợ đặc thù nhằm khuyến khích truyền dạy, phục dựng và đưa văn hóa truyền thống trở lại gần hơn với đời sống thường ngày”, ông Hồi trải lòng thêm.

Đưa văn hóa trở thành lợi thế phát triển du lịch

Những năm gần đây, công tác bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số được các cấp, ngành triển khai đồng bộ hơn, gắn chặt với mục tiêu phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi của Quảng Trị.

Một lớp tập huấn văn hóa truyền thống của đồng bào Bru-Vân Kiều tại xã Kim Ngân

Đặc biệt, trong giai đoạn 2021 - 2025, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch đã tổ chức hàng chục lớp tập huấn nhằm phục hồi, bảo tồn nhiều loại hình văn hóa phi vật thể đặc trưng của đồng bào vùng cao. Thông qua các lớp tập huấn, người dân không chỉ được củng cố nhận thức về vai trò của di sản văn hóa mà còn hiểu rõ hơn các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước trong bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc.

Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch Mai Xuân Thành tâm sự: “Những lớp tập huấn không chỉ nhằm bồi dưỡng kiến thức mà còn giúp bà con chủ động hơn trong việc thực hành và lan tỏa giá trị di sản. Mục tiêu của chúng tôi là trao cho đồng bào công cụ để chính họ trở thành người gìn giữ và kể lại câu chuyện văn hóa của dân tộc mình. Khi đồng bào tự tin biểu diễn, tự tổ chức sinh hoạt văn hóa thì di sản sẽ thực sự sống trong cộng đồng chứ không chỉ dừng lại trên sân khấu hay trong các báo cáo”.

Bảo tồn văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch

Theo thống kê, trên địa bàn tỉnh hiện có hơn 120 nghìn đồng bào dân tộc thiểu số, chủ yếu là Bru-Vân Kiều, Tà Ôi và Chứt. Đây là nguồn tài nguyên văn hóa đặc sắc, tạo nên lợi thế riêng có trong phát triển du lịch cộng đồng và du lịch trải nghiệm tại địa phương.

Bảo tồn văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch là chủ trương lớn đã và đang được triển khai nhất quán. Những làn điệu dân ca, tiếng khèn, lễ hội truyền thống hay tập quán sinh hoạt cộng đồng nếu được khai thác phù hợp sẽ góp phần tạo nên những trải nghiệm đặc sắc cho du khách, đồng thời mở thêm cơ hội nâng cao thu nhập, cải thiện đời sống cho đồng bào miền núi của tỉnh Quảng Trị.

Minh Huyền