Gìn giữ “hồn cốt” văn hóa dân tộc

Từ nhỏ, ông Hồ Văn Vát đã yêu thích tiếng khèn, nhịp đàn trong các lễ hội truyền thống, ngày hội mừng lúa mới, niềm say mê ấy đã thôi thúc ông tìm tòi, học hỏi để tự tay chế tác các loại nhạc cụ dân tộc vốn đòi hỏi sự khéo léo, kiên trì và khả năng cảm âm tinh tế.

Trong những lần sang nước bạn Lào thăm người thân, ông có cơ hội tiếp cận với nghề chế tác nhạc cụ truyền thống của đồng bào Vân Kiều bên kia biên giới. Từ những nhạc cụ mua về nghiên cứu, ông tự mày mò tháo lắp, tìm hiểu cấu tạo, cách tạo âm và kiên trì thử nghiệm qua nhiều năm để hoàn thiện những sản phẩm đầu tiên đạt yêu cầu về hình thức lẫn âm thanh.

Để chế tác một chiếc khèn bè hay đàn Ta lư đúng chuẩn, người nghệ nhân phải lựa chọn kỹ nguyên vật liệu. Tre, nứa làm khèn được lấy từ rừng sâu, phơi và hơ lửa để tạo độ bền, độ thẳng. Đối với đàn Ta lư, ông thường sử dụng gỗ mớc hoặc gỗ mít già nhằm tạo âm thanh vang, ấm và hạn chế mối mọt.      

Theo nghệ nhân Hồ Văn Vát, khâu quan trọng nhất trong chế tác đàn là xử lý phần thân gỗ và thùng đàn để bảo đảm độ cộng hưởng âm thanh. Riêng với khèn bè, công đoạn chế tác lưỡi gà (bộ phận tạo âm thanh) được xem là khó nhất bởi quyết định chất lượng âm thanh của nhạc cụ. Các lưỡi gà thường được làm từ bạc cũ hoặc đồng chất lượng cao, dát mỏng tỉ mỉ để tạo nên âm thanh réo rắt, bay bổng đặc trưng.

Nghệ nhân Hồ Văn Vát tận tình truyền dạy kỹ thuật sử dụng khèn bè cho thế hệ trẻ.

Trăn trở trao truyền cho thế hệ trẻ

Hiện nay, trong căn nhà sàn của mình, nghệ nhân Hồ Văn Vát vẫn lưu giữ và trưng bày hàng chục sản phẩm do chính tay ông chế tác. Không chỉ phục vụ nhu cầu bảo tồn văn hóa, các sản phẩm còn được bán cho những người yêu thích nhạc cụ để có thêm thu nhập, giữ gìn nghề truyền thống.

Thế nhưng, điều khiến ông luôn đau đáu là nguy cơ mai một của các giá trị văn hóa truyền thống khi lớp nghệ nhân lớn tuổi dần ít đi, trong khi số người trẻ am hiểu và gắn bó với nhạc cụ dân tộc chưa nhiều.

Ông Hồ Văn Vát chia sẻ, khèn bè và đàn Ta lư không đơn thuần là nhạc cụ mà còn là tiếng nói tâm hồn, là nét văn hóa được cha ông lưu truyền qua nhiều thế hệ. Vì vậy, ông luôn sẵn sàng truyền dạy nghề cho những người trẻ có đam mê nhằm góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Vân Kiều.

Anh Hồ Văn Hoan, trưởng thôn Ka Tăng cho biết, sự tâm huyết và tài hoa của nghệ nhân Hồ Văn Vát đã truyền cảm hứng cho nhiều đoàn viên, thanh niên địa phương trong việc tìm hiểu, học tập và gìn giữ các loại nhạc cụ truyền thống của dân tộc mình.

Lan tỏa giá trị di sản nơi biên cương

Những năm qua, nghệ nhân Hồ Văn Vát tích cực tham gia các chương trình biểu diễn, truyền dạy và các dự án nghiên cứu, phục hồi, bảo tồn nhạc cụ truyền thống của đồng bào Vân Kiều tại khu vực miền núi phía Tây Nam Quảng Trị. Sự đóng góp của ông đã góp phần quan trọng trong việc lưu giữ, phục dựng nhiều giá trị văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một.

Phó Chủ tịch UBND xã Lao Bảo Nguyễn Thị Thanh Nga cho biết, địa phương luôn xác định công tác bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc là nhiệm vụ quan trọng. Trong đó, những nghệ nhân dân gian như ông Hồ Văn Vát được xem là “kho tàng sống” cần được quan tâm, hỗ trợ và tạo điều kiện để tiếp tục trao truyền giá trị văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ.

Thời gian tới, xã Lao Bảo sẽ tiếp tục phối hợp tổ chức các lớp truyền dạy, tạo không gian biểu diễn trong các lễ hội, sự kiện văn hóa nhằm tôn vinh và phát huy giá trị của khèn bè, đàn Ta lư trong đời sống cộng đồng.

Giữa đại ngàn Trường Sơn, tiếng khèn bè, tiếng đàn Ta lư vẫn ngân vang nơi bản làng Ka Tăng như nhịp cầu kết nối giữa quá khứ và hiện tại, góp phần gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của người Vân Kiều nơi vùng biên cương Tổ quốc.

Trường Nhật